×
Copy Url
Diario 06.12.2019

A miña ávoa durmiu nas árbores, ou do relato da Xornada Camiñada en Betanzos

relato da Xornada Camiñada en Betanzos



O tempo amainou o sábado 16 pola mañá en Betanzos. A praza dos irmáns García Naveira, que sigue sendo coñecida como o Campo, asolagábase cun mar de teas brancas, baixo o cal e nun aparente caos, ten lugar as feiras do 1 e 16 de cada mes. Ao carón da igrexa de Santo Domingo, no adro, reunímonos preto de trinta persoas e iniciamos así a xornada camiñada.

A proposta de Concomitentes en Betanzos é un convite ao diálogo e vai tecendo esas pedagoxías do encontro coas que facilitar conversas. A metodoloxía, nesta ocasión, consistía en camiñar conversando: unha práctica que bebe do andar preguntando do movemento zapatista ou do andar camiñando dos situacionistas e que é unha adaptación da utilizada por Andrea Olmedo e Fran Quiroga no marco da investigación experimental Ruraldecolonizado que acolleu o Laboratorio 987 do MUSAC e o CGAC os anos 2016 e 2017.
Quen fala e a quen se lle escoita? esta tensión é que a determina a amplitude derespostas e propostas que están abriendo novos marcos de participación. Convidar ao diálogo é unha manifestación dese compromiso, é unha pedagoxía do coidado coa que abrir procesos de interacción e non só como espazo dende o que tramar esa intelixencia colectiva senón tamén como lugar para o encontro.

Fran Quiroga, o mediador de Concomitentes presentou a dinámica a través da cal procuramos que vaian emerxendo as ideas cara á definición do encargo ao artista. Un “camiñar xuntas” pola vila de Betanzos onde unha serie de paradas e preguntas irían detonando un debate colectivo ao redor do legado dos García Naveira. As escolas, o lavadoiro e finalmente o parque do pasatempo foron os tres puntos dun recorrido falado e atravesado polos eixos sobre os que se sustenta o proxecto: un patrimonio co que a vila se sinte identificado e que se expande ata proxectalo no século XXI, as relacións coas migracións e a recuperación dun espazo público.


Da man de Andrea Rico, facilitadora da cooperativa Rexenerando, lanzamos a primeira das preguntas: Por que estaban alí e que lles vencellaba ao territorio?. Os grupos organizados en catro ou cinco persoas abandonaron o balbordo da feira para descender ao carón do río Mendo falando sobre esta cuestión e moitas outras xa relacionadas coa concomitancia. A primeira parada foi o Lavadoiro, un edificio encalado en branco de inicios de século XX de dous pisos de altura. Esta construción, financiada polos mecenas betanceiros, segue a latexar máis dun século despois e no verán seguen a usarse os tendedoiros por parte da veciñanza. O lavadoiro supuxo no seu día un lugar de empoderamento colectivo para as mulleres de Betanzos, que funcionaba tamén como gardería para as crianzas e como punto de encontro. No seu interior tivo lugar a primeira posta en común, onde se escoitaron diversas voces. Algunhas estaban alí para reclamar o valor patrimonial que posúe a súa vila ou para apoiar iniciativas que acontezan na vila e xerar comunidade, ou porque vían a concomitancia como espazo para que dende o pequeno, xerar grandes cambios.

Algunha das persoas que nos acompañaban lembraban cando ian limpar a roupa coa súa nai hai máis de corenta anos e sinalaba todo o que supuxo a lavadora de mellora vital. Tamén nos acompañaron Carmen e Jose Luis, do equipo de arquitectura que rehabilitou o lavadoiro, quen nos lembraron o coidado que poñían os García Naveira nas obras de filantropía, quen non se limitaron a facer un lavadoiro ao uso, se nón que crearon un “palacete” e apuntaban como proposta para a futura obra contemporánea, que se os irmáns foran quen de respostar aos retos os que se enfrontaba a sociedade daquel tempo, non deberamos nos facer o mesmo, e ser quen de atender a un reto contemporáneo?


Aparte desta posta en común, nesta primeira parada contamos coa intervención da poeta e narradora Enma Pedreira, quen ven de recibir o XI Premio Jules Verne de Literatura Xuvenil coa súa obra 'Os corpos invisibles”. A tamén, dúas veces, gañadora do prestixioso premio de poesía Fiz Vergara Vilariño, introduciu, nun espazo esencialmente vencellado á memoria das mulleres betanceiras, a cuestión do xénero e o poder de construción de lazos afectivos a través do espazo. A través da súa intervención reivindicouse a necesidade de revertir os relatos agochados e invisibilizados, aqueles que ficaron soterrados por mor dos relatos hexemónicos. A súa avoa, abandonada na vila de Betanzos con oito anos, durmiu nas árbores. As memorias persoais teñen moito de ficción, e quizais este era outro exemplo, mais ao tempo a poeta decatouse, que aquelas árbores das que falaba a súa ávoa era o conxunto de setos con mirtos e buxos que simulaban o dormitorio de don Juan. O espazo público (privado daquela) está cheo de pequenas historias de vidas que alteran e modifican os usos do lugar, aí é onde está a potencia de pensar o espazo público.


A poesía son palabras, máis tamén corpos que os escriben, os sinten e nolo recitan. Deixámosvos aquí un fragmento da intervención da poeta: https://soundcloud.com/user-533698698/z0000037

Da ruina como beleza, de bicos e feridas, do río, de retorno, e da pedra falounos Enma. Esta primeira parada no camiño abría unha senda nova cara o parque do Pasatempo seguindo o curso do río cara o segundo alto, no antigo recinto do parque do pasatempo, hoxe reconvertido como espazo público e profundamente transformado. De novo, os grupos tiñan unha pregunta co que detonar o debate, xa iniciado no propio lavadoiro, que era: se foses artista, como contribuirías a dialogar con este legado?.


Baixo a pasarela que recorre o parque xuntámonos e fixemos a nova devolución ao grupo. Dende intervir na propia pasarela, para transformala nunha sala de exposicións ante a falta de uso da mesma ou recuperar o valor produtivo e agrícola que un día tivo o parque. Outras ideas, moito máis inmateriais tamén apelaban á dimensión histórica, ao retorno dun tempo e unhas voces que deben ser preservadas coa creación dun arquivo sonoro ou facer emerxer a poesía que está gravada nas paredes da vila. Da necesidade de procurar o desbordamento do proxecto, de como a intervención pode devir, mutar noutra manifestación. Por último, cun carácter máis reivindicativo e tamén cunha dimensión máis etérea apuntouse a idea de traballar os corpos e converterlos nunha protesta que permita reconducir o alto tráfico rodado que, a día de hoxe, desconecta as diferentes pezas do parque do pasatempo.


Xa coa choiva presente, recollidos baixo o teito da pasarela, e a modo de rocho, hackeamos o espazo, convertíndoo nun espazo para proxectar a intervención do profesor José María Cardesín, historiador e catedrático da Universidade da Coruña e coordinador do Grupo de Estudos do Territorio. Con el acercámonos ao parque doutro maneira. Un parque que tiña unha vocación educativa e de lecer para unha incipiente clase media e clase obreira. Con el achegámonos a Exposición Universal de Paris, Bolonia, Roma e dos outros lugares que recorreron os irmáns García Naveira e que serviron de inspiración para crear todo un ecosistema de accións ao servizo da mellora da comunidade e do territorio no que naceran. A tecnoloxía ou o progreso dominan o relato, había un clara intencionalidade teleolóxica de mellora da humanidade. Se os madrileños teñen o Retiro, por que Betanzos non ía ter o seu?, de ai que o estanque do Retiro forme parte do Pasatempo, tal e como sinalou o profesor.


Reproducir a diversidade da natureza, das tecnoloxías, dos medios de comunicación e locomoción no parque ten unha intención ilustrativa. Os fusos horarios, co centro en Bos Aires, dinos, tal e como sinalou o investigador, que “Galicia é marabillosa, pero non ten todas as respostas, as respostas teñen que estar partilladas por todo o planeta”. Grazas ao parque miles de persoas puideron achegarse a coñecementos de todo tipo: zooloxía, mitoloxía ou xeografía… A educación progresiva cambiaría o mundo...


Voltamos á praza onde, tres horas antes, arrincara a xornada. Esta vez a pregunta imaxinaba o futuro, como sería un parque como o do pasatempo no século XXI? Ao chegar, a feira xa rematara e o que antes era un mar de toldos brancos agora deixaba ver as estruturas metálicas que os sustentan. O palco de música acolleu a última posta en común onde se destacou a necesidade de que a intervención artística fose capaz de revertir/atender certos “males” da nosa contemporaneidade. Apuntouse que este debería ser un espazo libre de tecnoloxías dixitais, co que superar a “adicción” ao móbil, no que tamén puideran gozar os seres non humanos (actualmente o parque está prohibido aos cans). Ou que ese futuro parque debería ser todo o contrario a Cidade da Cultura, como aposta por pensar no micro, no menor, frente a monumentalidade ou o épico. Resituarnos noutra escala permítenos repensar o cremento económico constante ou aquela idea do progreso do s. XIX que aínda sigue condicionando os nosos imaxinarios en pleno s. XXI

Baixo a palco da música, deseñado en 1903 polo arquitecto Rafael González Villar, rematamos a parte pública da xornada, continúamos tomando uns viños nas calexas e polbo e churrasco na feira, mais diso non podemos dar conta neste relato. Se tes ganas de saber que pasou, a próxima vez veste con nos ;)

fotografías de Oscar Gorriz